Çdo mëngjes, gjatë pranverës dhe verës në hemisferën jugore të Marsit, pranë vullkanit Arsia Mons shfaqet një re e hollë që zgjatet deri në 1.800 kilometra dhe pastaj zhduket brenda pak orësh. Shkencëtarët e kanë vëzhguar që nga viti 2018, por deri tani nuk arrinin ta riprodhonin në modelet e tyre. Një studim i ri në revistën Nature Geoscience ofron më në fund një shpjegim, dhe ai përfshin një proces fizik që nuk është vërejtur kurrë në atmosferën e ndonjë planeti.
Një re që rilind çdo ditë
Reja njihet si AMEC (Arsia Mons Elongated Cloud) dhe përbëhet nga kristale akulli uji. Ajo u zbulua nga sonda Mars Express e Agjencisë Evropiane të Hapësirës (ESA) dhe është ndër formacionet më mbresëlënëse në qiellin marsian. Gjatësia e saj është afërsisht sa dyfishi i Britanisë së Madhe, ndërsa cikli i formimit dhe zhdukjes përsëritet çdo mëngjes për disa muaj rresht.
Shkencëtarët e kishin klasifikuar si re orografike, domethënë re që krijohet kur era kalon mbi një mal ose vullkan. Problemi ishte se simulimet nuk e prodhonin kurrë renë ashtu si duket në fotografi.
Akull pa grimca pluhuri
Në Tokë, retë formohen kur avulli i ujit kondensohet mbi grimca të vogla në ajër, si kripë, blozë apo pluhur. Ky proces quhet nukleim heterogjen (heterogeneous nucleation). Ekipi i udhëhequr nga Jorge Hernández-Bernal, nga laboratori LMD/CNRS dhe Universiteti Sorbonne në Paris, zbuloi se për të krijuar AMEC-un në model duhej përfshirë një mekanizëm tjetër: nukleimi homogjen, ku avulli kthehet drejtpërdrejt në akull pa pasur nevojë për asnjë grimcë.
Sipas studiuesit, kjo është si të shfaqen pika kondensimi «në mes të dhomës, në vend që të shfaqen mbi xham». Ai e quajti rezultatin «krejtësisht të papritur».
Që procesi të ndodhë, duhen kushte ekstreme:
- Era që godet vullkanin, i lartë rreth 20 km, krijon një valë të fuqishme që e ngre ajrin e lagësht disa kilometra lart brenda pak minutash.
- Temperatura bie me 30 gradë Celsius në vetëm 10 minuta.
- Lagështia relative arrin nivele mbi 100.000 herë më të larta se ato që hasim zakonisht në Tokë.
Një fitore për Mars Express, me rezerva
Studimi bazohet te modelimi, jo te një vëzhgim i drejtpërdrejtë i grimcave. Vetë ESA pranon se disa veçori të resë së simuluar nuk përputhen plotësisht me fotografitë. Megjithatë, sipas Hernández-Bernal, riprodhimi i resë në këtë shkallë është një sukses i madh, duke pasur parasysh sa pak të dhëna kemi për atmosferën e Marsit krahasuar me atë të Tokës. Shkencëtarët kishin menduar se procesi mund të ndodhë në shtresat e larta të atmosferës së Tokës dhe të Venusit, por nuk ishte parë askund.
Pse ka rëndësi
Zbulimi tregon se atmosfera e Marsit mund të arrijë nivele lagështie që nuk dihej se ekzistonin, gjë që ndikon në mënyrën si kuptojmë ciklin e ujit në planetin e kuq. Kjo është e rëndësishme për modelet klimatike dhe për planifikimin e misioneve të ardhshme, përfshirë ato me njerëz. Gjithashtu, ky është një shembull i qartë se si një sondë evropiane që punon prej më shumë se dy dekadash vazhdon të sjellë rezultate të reja shkencore.
